Historia

Krościenko leży przy starym szlaku handlowym z Sącza do kotliny nowotarskiej. Prawdopodobnie już na przełomie XII i XIII w. istniała tu osada służebna Zamku Pienińskiego. W 1348 roku Kazimierz Wielki lokował na prawie magdeburskim miasto noszące przez pierwsze lata nazwę „Crosno". Później miejscowość zaczęto nazywać Krościenkiem. Z okresu lokacji pochodzi dzisiejszy układ ulic i rynek w centrum miasteczka. Akt lokacyjny przyznawał mieszczanom wolniznę od podatków na 20 lat, zezwalał na łowienie ryb w rzekach w obrębie miasta, wycinanie drzew na własne potrzeby i polowanie na zwierzynę w lasach królewskich. Jednakże od XVI wieku przywileje te były ograniczane przez kolejnych królów i starostów czorsztyńskich, zaś powinności wzrastały.
Od 1565 r. przy tutejszej parafii funkcjonowała szkoła. Zdolniejsi i zasobniejsi uczniowie kontynuowali naukę w kolegium pi-jarskim w pobliskim Podolińcu.
Przełom XVII i XVIII w. to okres zastoju i upadku miasteczka. Gospodarkę mieszczan rujnowały częste przemarsze wojsk i epidemie dżumy. Handlu krościeńskiego nie uratowały nowe przywileje otrzymane od króla Augusta III. Do funkcjonujących już od XVI w. jarmarków w Zielone Świątki i na Wszystkich Świętych, dodano wówczas jarmarki na św. Annę i na św. Michała.
W latach 1768-1770 w okolicach Krościenka działały oddziały konfederatów barskich i ścigające je oddziały rosyjskie. Wyprzedzając rozbiory, w 1770 roku, Austria pod pozorem tworzenia kordonu sanitarnego przyłączyła nadgraniczne tereny polskie (w tym Krościenko) do Węgier, a w 1772 r. do Galicji.
Okres autonomii galicyjskiej, czyli lata 1867-1918 przyniósł spolszczenie administracji i szkolnictwa. Nawiązywano wtedy chętnie do tradycji narodowych i uroczyście świętowano rocznice historyczne. Tak działo się w całej Galicji, zatem i w Krościenku. Z okazji dwusetnej rocznicy zwycięstwa pod Wiedniem w ścianę ratusza wmurowano marmurową tablicę pamiątkową, a w 1898 r. umieszczono obok niej płytę ku czci Adama Mickiewicza. Szczególnie uroczyście obchodzono pięćsetną rocznicę bitwy pod Grunwaldem. W 1910 roku na tzw. Małym Rynku umieszczono popiersie Jagiełły dłuta Władysława Druciaka.
Ciekawą profesją mieszkańców Krościenka było flisactwo. Spławiano tratwami drewno i towary aż do Gdańska, a najczęściej do Korczyna lub Szczucina nad Wisłą. Zawód ten nie był łatwy i bezpieczny. Spław drewna z Pienin ograniczono po powstaniu w 1932 r. Pienińskiego Parku Narodowego, a budowa zapór w Rożnowie i Czchowie uniemożliwiła całkowicie spław. Tradycje flisackie sprawiły, że zaczęto zarobkować przewożąc letników na tratwach przełomem Dunajca.
Miejscowa ludność od wieków czerpała w Potoku Szczawnym tzw. „kwaśną wodę". W 1827 roku grunty ze źródłami odkupił Henryk Gross i postarał się o dokonanie analizy krościeńskich zdrojów. Skład chemiczny wody przypominał skład słynnego źródła Selter w Ems. W tym samym roku rozpoczęto budowę łazienek, a wodę ujęto w drewniane ocembrowanie i zaczęto wywozić do aptek w Krakowie i Lwowie. Pojawili się też pierwsi kuracjusze. Jednakże konkurencja Szczawnicy i kłopoty finansowe właściciela sprawiły, że zakład uzdrowiskowy wypuszczono w dzierżawę faktorom żydowskim. Ci z kolei nie inwestowali w urządzenia. Kuracjuszy odstraszały ceny i prymitywne warunki bytowania. Dopiero w drugiej połowie XIX w. znowu zaczęli napływać do Krościenka goście. W 1934 roku władze państwowe uznały Krościenko za uzdrowisko. Do kuracji używano wody z dwóch źródeł „Stefan" i „Michalina". W 1963 roku źródła upaństwowiono i przekazano pod zarząd PPU Szczawnica. W 1977 roku przystąpiono do modernizacji ujęć wód. Od 1980 roku można znów korzystać ze zdrojów „Stefan", „Michalina" oraz ze źródła „Maria". W 1998 r. wybudowano na rynku stylową studnię, do której podłączono wodę źródlaną „Ziemroźkę", wypływającą w Pieninach.
W latach sześćdziesiątych, twórca Ruchu „Światło-Życie", sługa boży ks. Franciszek Blachnicki zakupił w Krościenku dom przy ul. Kościuszki 28, tworząc w nim jeden z pierwszych ośrodków Ruchu. Od tego czasu Krościenko stało się jego centrum. Celem Ruchu jest odnowa życia religijnego. Ruch obejmuje dzieci, młodzież i rodziny. Najbardziej widocznym z zewnątrz przejawem działalności Ruchu są letnie rekolekcje oazowe.
Najcenniejszym zabytkiem Krościenka jest kościół p.w. Wszystkich Świętych. Jest to świątynia murowana z elementami gotyckimi, zachowanymi mimo wielu przebudów. Wewnątrz zachowały się polichromie. Niestety malowidła, pomimo prac konserwatorskich z roku na rok są coraz mniej widoczne. Najstarsze z nich, w prezbiterium, pochodzą z II poł. XIV i z XV w. Północną ścianę nawy zajmuje malowidło z 1589 r., pędzla Jakuba Koraba przedstawiające życie Chrystusa. Cennymi elementami wyposażenia są:
chrzcielnica z orłem i datą 1493 — dar króla Jana Olbrachta, XVIII-wieczne rzeźby św. Piotra i Pawła, obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem w ołtarzu głównym oraz obrazy drogi krzyżowej.
Zachował się zabytkowy układ urbanistyczny rynku oraz domy mieszczańskie z XIX wieku na południowej pierzei. Na ulicy Zdrojowej (po drugiej stronie Dunajca) zachowało się wiele budynków o charakterze letniskowym. Interesujące są kapliczki wotywne bu-
dawane dla „odwrócenia zarazy": św. Rocha (z 1710 r.) przy ul. Trzech Koron, p. w. Przemienienia Pańskiego (pocz. XVIII w.) przy ul. Zdrojowej oraz kaplica przy ul. św. Kingi (poł. XIX w.). Kapliczka św. Kingi Pod Ociemnym, przy zielonym szlaku, zbudowana została w 1860 r. jako ekspiacja za zbezczeszczenie cudownego źródełka dokonane przez włoskiego robotnika.